خوانچه‌ها و ترنج‌های اطراف ضریح مطهر امام رضا(ع) همواره محل سؤال هستند. زائران همیشه درباره آن‌ها پرسش‌هایی دارند، درباره تاریخچه و چرایی قرار گرفتن این جواهرات در قاب‌های اطراف ضریح و البته کمتر کسی می‌تواند پاسخی دقیق به این پرسش بدهد. تا جایی که نگارنده این سطور جست‌وجو کرده‌است، در هشت خوانچه (قاب‌های مستطیل شکل) و چهار ترنج اطراف ضریح، ۱۹۹ قطعه نفیس مزین به طلا و جواهر وجود دارد. قدمت این اقدام، به دوره قاجاریه و عهد ناصرالدین‌شاه باز می‌گردد. در گزارش‌های تاریخی آمده‌است وی پس از ورود به مشهد در سفر سال ۱۲۸۴ قمری، هنگامی که از دروازه بالاخیابان وارد مشهد شد، «جقّه» (جواهر تاج) خود را به حرم مطهر تقدیم کرد. متولی‌باشی وقت آستان‌قدس، این جقه را در قابی قرار داد و بر دیوار بالای سر حضرت – در
روضه منوره – نصب کرد. اقدامی که ناصرالدین‌شاه از آن خوشش آمد و دستور داد باقی بماند. به‌تازگی و در بررسی عکس‌های قدیمی موجود در بایگانی اسناد کتابخانه دانشگاه تهران قدیمی‌ترین تصویر از یک خوانچه در حرم مطهر رضوی مربوط به سال ۱۳۰۹ قمری (آبان ۱۲۷۰ خورشیدی) بدست آمد. عکاس (که در حاشیه با نام سرتیپ و معلم مدرسه دارالفنون معرفی شده‌است) در حاشیه این عکس، با خطی زیبا شرحی درباره آن نوشته که چنین است: «این جقه مبارک را اعلیحضرت شاهنشاه اسلام‌پناه ناصرالدین‌شاه قاجار خلدالله ملکه هنگام تشرف به آستان قدس رضوی تقدیم مرقد مطهر منور معطر در سنه ۱۲۸۴ فرموده‌اند. زمرد زیر جقه محکوک به اسامی ائمه اثنی‌عشر علیهم‌السلام از خُلد آشیان شاه سلیمان صفوی است و دو تیکه جواهر تقدیمی نوّابه مغفوره مبروره مهدعلیا (مادر ناصرالدین‌شاه) طاب‌ثراهاست و پیش‌سری از نوابه علّیه انیس‌الدوله دامت شوکتهاست فی شهر ربیع‌الثانی ۱۳۰۹». این سند تاریخی فوق‌العاده، چنان که در ابتدا اشاره کردیم، نشان می‌دهد برای نخستین بار در تاریخ حرم مطهر رضوی، نصب خوانچه در اطراف ضریح، در دوران ناصرالدین‌شاه و ظاهراً در سفر سال ۱۲۸۴ قمری / ۱۲۴۶ خورشیدی باب شد.
نکته جالب، تأکید نویسنده بر تعلق زمرد جقه به شاه سلیمان صفوی است. باید بگویم این اصرار در انتساب به صفویه، در راستای کسب مشروعیت در حکومت قاجار متداول بوده‌است.
آقامحمدخان هنگام تاج‌گذاری در تهران، دستور داد شمشیر شاه اسماعیل یکم را از بقعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی بیاورند تا او به کمرش ببندد و به این ترتیب، خود را وارث بر حق صفویه جا بزند. نادرشاه نیز با شاهزاده‌ای صفوی ازدواج کرد تا داماد صفویه باشد و کریم‌خان زند نیز وکیل‌الرعایا بود و به نیابت از شاه اسماعیل سوم که در قلعه آباده می‌زیست، حکومت می‌کرد. این رویکرد، کاملاً جنبه سیاسی داشت و ارتباطی به قدردانی و قدرشناسی فرمانروایان دودمان‌های پس از صفویه، از این خاندان پیدا نمی‌کرد.
نکته دیگری که باید درباره این عکس به آن اشاره کنم، قرار گرفتن جواهر انیس‌الدوله در کنار جقه ناصرالدین‌شاه و جواهر مادر او است. انیس‌الدوله بانوی سوگلی و همسر مورد توجه ناصرالدین‌شاه قاجار بود و حتی یک بار با او به سفر فرنگ هم رفت که به دلایلی، از سن‌پترزبورگ به تهران بازگشت. انیس‌الدوله موقوفاتی در حرم مطهر رضوی دارد که یکی از آن‌ها درِ نقره‌ای دارالسیاده به سمت مسجد گوهرشاد است.
اصل این در امروزه در موزه آستان‌قدس نگهداری می‌شود و فقط خفنگ بالای آن در محل نصب باقی مانده‌است. نام انیس‌الدوله در کاشی‌های مسجد گوهرشاد (ایوان دارالسیاده) به چشم می‌خورد. خوب است بدانید او از نایب‌التولیه وقت آستان‌قدس، حکم «خادمی ضریح مطهر» داشت و تنها زنی بود که در تاریخ آستان‌قدس رضوی این مقام را بدست آورد.